X
تبلیغات
اتش فشان - کتاب

اتش فشان

کتاب


آتش فشان راهنمایی علامه جعفری معلم راهنما:خانم احمد آقایی اعضای گروه: آیلار تقربی ، نگین شامانی دلارام محمدیان و مهلا مشایخی               فهرست فصل اول (شناسه گروه ) شناسنامه..............................................................................5   فصل دوم (ادبیات پژوهشی) مقدمه..................................................................................7-9 تعاریف ..........................................................................10-19 آتشفشان .........................................................................20-22 شکل آتشفشان .................................................................23-30 طبقه بندی سنگهای آذین....................................................31-33 انواع آتشفشان..................................................................34-37 سوانح  آتشفشانی...............................................................38-41 فوران آتشفشان .................................................................42-47 قسمتهای مختلف آتشفشان ..................... ...............................48-52 ساختمان آتشفشان ..............................................................53-60 مشخصات آتشفشان ...........................................................61-63 آثاروعلائم آتشفشان...........................................................64-73 ماگما.............................................................................74-77 علل پیدایش آتشفشان..........................................................78-83 انواع گازهای آتشفشانی ....................................................84-89 منابع.................................................................................... 90 تشکر وقدردانی...................................................................... 91 فصل سوم (ساخت ماکت )   روش ساخت ماکت ................................................................93-95 فصل چهارم (نتیجه ) نتیجه گیری (فارسی).......... ...................................................97-102 نتیجه گیری (انگلیسی)...........................................................103-105                                           فصل اول (شناسنامه گروه )  نیست...                                                                                                               فصل دوم (ادبیات پژوهشی)                                   مقدمه 7 خطری که زمین را تهدید می کنند ناتوانی انسان و جوامع مدرن و پیشرفته انسانی در برابر بلایای طبیعی نکته ای تامل برانگیز است که در شرایط بحرانی می تواند منجر به خسارات باور نکردنی جانی یا مالی شود. در گزارشی به برخی از این شرایط که انسانها در برابر آن عملا ناتوانند اشاره شده است.پیش از اینکه آتشفشان "ایجافجالاجوکول" تصمیم به آتش بازی بگیرد تعدادی از افراد پیش بینی می کردند یک انفجار کوچک آتشفشانی قادر خواهد بود برای یک هفته تقریبا تمامی پروازها را در سرتاسر اروپا مختل کند. انسان بر این باور است در جامعه مدرن، پیچیده و قابل انعطاف زندگی می کند از این رو درماندگی سریع انسانها و جوامع در زمان آغاز فعالیت یک آتشفشان کمی غافلگیر کننده است.با این حال آتشفشانها تنها سلاحهای مغلوب کننده طبیعت به شمار نمی روند. در واقع سلسله ای از فجایع بالقوه وجود دارند که می توانند نتایج غیر قابل پیش بینی و ترسناکی در پی داشته باشند. در ادامه به برخی از این وقایع که نشریه تلگراف آنها را منتشر کرده است اشاره خواهد شد: طوفانهای خورشیدی:  هر چند روز یک بار تغییرات در میدان مغناطیسی خورشید طوفانهای عظیمی به وجود می آورد که به فورانهای توده ای خورشیدی یا CME شهرت دارند. به گفته محققان این فورانها بیلیونها تن از مواد و ذرات را با سرعتی برابر هشت میلیون کیلومتر بر ساعت به بیرون پرتاب می کنند و این شرایط اقلیمی معمولا برای زمینیان دردسر ساز می شود.در مارچ 1989 CME بزرگی نیمکره شمالی زمین را تحت تاثیر خود قرار داد و در حدود هزار و 500 گیگاوات الکتریسیته را (الکتریسیته ای 25 برابر میزان الکتریسیته شبکه ملی انرژی در آمریکا) به اتمسفر وارد کرد. در اثر این رویداد شبکه برق کانادا تخریب شد و برای 9 ساعت دسترسی حدود 6 میلیون نفر به الکتریسیته قطع شد.اطلاعات تاریخی نشان می دهند امکان اینکه انرژی چنین طوفانهایی 10 برابر بیشتر باشد نیز وجود دارد. به گفته جان کاپنمن از شرکت Metatech دورانهای طولانی مدت قطعی برق می تواند از ابعاد قاره ای به کل سیاره سرایت پیدا کند. به گفته وی در صورتی که یکی از این طوفانها به آمریکا یا شمال اروپا وارد شود، بازسازی و بازیافت انرژی الکتریسیته در این مناطق از ماه ها تا سالها به طول خواهد انجامید. همچنین احتمال اختلال بخشهای حیاتی از سازه های انسانی از قبیل سیستم آب آشامیدنی، نگهداری از مواد غذایی و داروهای فاسد شدنی، سیستم فاضلاب و سیستم حمل و نقل و ارتباطات برای چندین روز وجود دارد. برای مثال اختلال در مصرف دارو برای بیماران دیابتی می تواند تاثیرات خطرناک و کشنده ای در بر داشته باشد.در واقع این بخشهای گسترش یافته جهان با شبکه های پیچیده انرژی اند که بیشترین خسارتها را از چنین طوفانهای سهمگینی خواهند دید. در این میان احتمال از کار افتادگی ماهواره ها نیز وجود دارد که در این صورت هواپیماها و کشتی ها باید برای مسیر یابی از شیوه های قدیمی استفاده کرده و توانایی پیش بینی آب و هوایی انسانها تا حد قابل توجهی کاسته خواهد شد. تمایل بیشتر این طوفانها به سوی قطبهای زمین است به همین دلیل عرض جغرافیایی بالای 40 درجه در معرض خطر بیشتری قرار دارند. پیش بینی زمان وقوع این طوفانها بسیار مشکل است اما احتمال همزمان بودن آنها با دوران فعال بودن خورشیدی زیاد است که به گفته دانشمندان دوره جدید فعالیتهای خورشیدی به تازگی آغاز شده و زمین طی سالهای آینده شاهد طوفانهای بیشتری خواهد بود. برخورد شهابسنگ:  تقریبا هر هزار سال یکبار زمین مورد اصابت یک شهابسنگ نسبتا کوچک با عرض 50 متر یا بیشتر قرار می گیرد. در حالی که این اجرام به نسبت صخره چند کیلومتری که نسل دایناسورها را از روی زمین برداشت، سنگریزه به نظر می آیند اما همچنان می توانند حفره های بزرگی را بر روی زمین به وجود آورند. در 30 ژوئن 1908 شهابسنگی 30 متری با رودخانه تانگوسکا در سیبری برخورد کرد.  به گزارش مهر، انفجار ناشی از این برخورد برابر انفجار دو مگاتن TNT بوده و موج انفجار آن باعث مسطح شدن هزار و 36 کیلومتر مربع از جنگلهای آن منطقه و نابودی تعداد زیادی از جانداران جنگلها شد. در صورتی که چنین شهابسنگی با یکی از مناطق مسکونی و پرجمعیت زمین برخورد می کرد میزان خسارتهای به بار آمده بسیار گزاف و باور نکردنی می شد.خوشبختانه احتمال وقوع چنین رویدادهایی بسیار کوچک است زیرا بیشترین بخش زمین از آب پوشیده شده و یا جمعیت در آن متمرکز نیست. با این همه برخورد یک شهابسنگ با یک منطقه دور افتاده و خالی از سکنه نیز می تواند عواقبی در بر داشته باشد، برای مثال برخورد یک شهابسنگ در منطقه ای خالی در میان محدوده ای که تنشهای سیاسی در آن وجود دارد می تواند با حمله اتمی به اشتباه گرفته شده و منجر به مقابله به مثل شود. واژگونی میدانهای مغناطیسی:  هر از چند گاهی فعالیتها در اعماق هسته آهنی زمین منجر به واژگونی میدان مغناطیسی زمین می شود، به بیانی دیگر قطب جنوبی این میدان به قطب شمالی و قطب شمالی به جنوبی تبدیل می شود. آخرین واژگونی در این میدان در حدود 780 هزار سال پیش رخ داده و نشانه هایی وجود دارد که به زودی واژگونی دیگری نیز در راه است. به گفته "نیلز اولسن" شدت میدان مغناطیسی زمین طی 150 سال گذشته در حدود هشت درصد کاهش یافته است، این کاهش در برخی مناطق به 10 یا 20 درصد نیز رسیده است.وقوع این فرایند به چندین هزار سال زمان نیاز دارد و طی این مدت زمان لایه میدان مغناطیسی محافظتی که زمین را از طوفانهای خورشیدی محفوظ نگه می دارد نیز از بین خواهد رفت. حیات در زمین طی دوره پیشین واژگونی آسیب چندانی ندیده است و از این رو انتظار نمی رود واژگونی آینده نیز خطری جدی به شمار آید اما انتظار مشاهده تاثیرات جانبی از جمله انباشتگی نیروی الکتریسیته در اتمسفر زمین وجود دارد. زمین لرزه:  زمین لرزه، همانطور که در شیلی، هائیتی و چین مشاهده کردید می تواند مخرب و کشنده باشد. تاثیرات مخرب این پدیده معمولا در منطقه ای به وجود می آید که زمین لرزه رخ داده است اما زمزمه آن در تمامی جهان طنین انداز می شود. در مارچ سال 2010 تایوان مورد هجوم لرزه ای 6.4 درجه ای قرار گرفت. این رویداد خسارت جانی در بر نداشت اما میزان تخریب ساختمانها و پلها بسیار زیاد بوده و پارک علمی "تائینان" بزرگترین تولید کننده تراشه های حافظه رایانه ای و نمایشگرها و تلویزیونهای LCD برای چند روز تعطیل شد. خوشبختانه این تجارت به سرعت کار را از سر گرفت و هیچ کس متوجه کمبود محصولات آن در بازارها نشد اما شاید زلزله بعدی رفتار نرمی با انسانها نداشته باشد. آتشفشانها:      شاید آتش بازی هفته گذشته در ایسلند تنها پیش درآمدی بر رویدادی بود که در حال وقوع است. به گفته محققان افزایش میزان زمین لرزه و فعالیتهای آتشفشانی طی 10 سال گذشته نشان می دهند ایسلند وارد مرحله ای فعالتر شده است. دوره های فعالیتهای بالای آتشفشانی فجایع بزرگی مانند حادثه انفجار آتشفشان "لاکی" در سال 1783 را از خود به جا گذاشته است، در این حادثه بیش از نیمی از جانداران جزیره نابود شده و یک چهارم ساکنان این منطقه در اثر قحطی جان خود را از دست دادند. محققان معتقدند جوامع مدرن باید انطباق پذیری بیشتری با وقوع چنین انفجارهایی پیدا کنند اما خسارتهای اقتصادی و جانی این وقایع بسیار شدید خواهد بود. برای مثال احتمال غیر فعال شدن خطوط هوایی برای بیش از پنج ماه وجود خواهد داشت.فاز فعالیت ایسلند بر اساس تخمین دانشمندان در حدود 60 سال دیگر ادامه خواهد داشت و در سالهای 2030و 2040 به اوج خود خواهد رسید. به گزارش مهر، در این میان زمین لغزه نیز بحران دیگری است که محققان احتمال وقوع آن را در جزایر قناری پیش بینی کرده اند، در صورت وقوع چنین حادثه ای تسونامی عظیمی روی داده، تمامی کابلهای زیر دریا قطع شده و بخش شرقی سواحل آمریکا را سیل فراخواهد گرفت. فورانهای متانی:  آزادسازی ناگهانی توده هایی از گاز گلخانه ای متان از بستر اقیانوسها مشابه آنچه در گذشته رخ داده است می تواند باعث سرعت بخشیدن به گرمای جهانی شود. تابشهای کیهانی:  افزایش ناگهانی پرتوهای کیهانی که از منظومه خورشیدی ساطع می شوند می تواند منجر به آغاز عصر یخبندانی دیگر بر روی زمین شده و شاید زمینه انقراض حیات بر روی زمین به وجود آید. در چنین شرایطی فعالیتهای آتشفشانها چندان هم بد و آزار دهنده به نظر نمی آیند.مهر                 تعاريف آتشفشان (Volcano) عبارت از دستگاه و يا ساختمان زمين شناسي است كه از طريق آن مواد مذاب و گازي و در مواردي همراه با قطعات جامد از اعماق به سطح زمين راه يافته و تجمع اين مواد در محل خروج تشكيل بر جستگيها‌‌يي بنام آتشفشان مي نمايد. ماگما (Magma) ماگما  به مواد مذاب اساساً سيلكاته ماگما گفته مي شود. ماگما علاوه بر فاز مايع معمولاً حاوي مواد فرار (فاز گازي ) و يا جامد ( بلورها و قطعات ) ممكن است باشد گدازه (Lava)  ماگما و يا ماده مذاب خارج شده از آتشفشان را گويند. جريان گدازه اي (Lava flow) جريان گدازه اي  به مواد گدازه اي روان شده در سطح زمين كه گاه بصورت نهر و يا رودخانه اي از مواد مذاب جلوه مي نمايد , گفته مي شود حجره ويا اتاقک ماگمايي (Magma chamber) اتاقک ماگمايي به محل تجمع ماده مذاب و يا ماگما در اعماق زمين حجره ماگمايي اطلاق مي شود.گاه اين مجراي آتشفشاني حا لت استوانه اي داشته كه در صورت پر شدن از ماده مذاب و انجماد ايجاد ستون منجمد آتشفشاني   (Volcanic necks) مي نمايند. ابرخاكستر(Ash Cloud)  ابرخاكستر، ابري از جنس خاكستر است كه بعد از چند فوران آتشفشاني  در هوا تشكيل مي شود. دودكش(plug) دودكش(plug) دودكش ، راهي است كه ماگماي يك آتشفشان از درون آن عبور مي‌كند. دودكشهاي آتشفشاني گاه عبارت از شكستگي و يا محل بر خورد شكستگيها مي باشند. اگر در حالت اول شكستگي از ماگما پر شود, پس از انجماد تشكيل يك توده سنگ آذرين صفحه مانند ميدهد كه طبقات را قطع نموده اند و بدان دايك Dike)) گفته مي شود. در مواردي نيز ماده مذاب از طريق شكستگي ها بالا آمده و بموازات چينه بندي سنگها جايگزين مي شود. به اين گونه سنگهاي آذرين صفحه اي كه در بين لايه ها و به موازات آن ها تشكيل شده اند, سيل (Sill) اطلاق ميگردد. چنانچه ضمن جايگزيني ماده مذاب در بين چينه بندي بخش مركزي داراي تمركز بيشتري از مواد مذاب نسبت به طرفين بوده و تحدب بطرف بالا باشد در يان حالت به توده سنگهاي آذرين حاصل لاكوليت  (Laccolith) گفته مي شود.  پوسته (Crust) پوسته، خارجي‌ترين لاية سنگي زمين است. حجرة ماگمايي(Magma Chamber) اتاقک ماگمایی  حجرة ماگمايي حاوي ماگماي عميق و درون پوستة زمين است. دهانه آتشفشان (Volcanic crater) دهانه آتشفشان به محل خروج مواد آتشفشاني در سطح زمين دانه يا (Crater) گفته مي شود كه معمولاً بشكل قيف مانند در انتهاي دودكش آتشفشاني ملاحظه ميگردد مخروط آتشفشاني(Volcanic cone) به برجستگي و يا كوه مخروطي تشكيل كه بر اثر انتشار و تجمع مواد آذر آواري ( پيروكلاستيك ) و ياگدازه اي ( ويا هر دو ) در اطراف دهانه تشكيل ميگردد مخروط آتشفشاني گفته مي شود. مواد آذر آواري يا پيروكلاسلتيك به مواد آتشفشاني پرتاب شده در اثر فوران آتشفشاني ( لخته هاي مايع  نيمه مايع يا خميري و يا جامد ) اطلاق ميگردد . اين مواد ممكن است منحصراً از مواد آذر آواري تشكيل شده باشد كه در اين صورت بدان مخروط تفرايي (Tephra cone)و يا اساسا ً از مواد گدازه اي تشكيل يافته باشد كه بدان (Lava cone) و يا بالاخره تناوبي از مواد گدازه اي و آذر آواري ممكن است باشد كه به اينگونه آتشفشان ها كه معمولاً حالت لايه بندي نيز دارند استراتوولكان (Stratovolcan)گفته شده و مخروط آتشفشاني آنها از نوع مختلط يعني (Composite cone) مي باشد. فوران (Eruption)  به خروج و پرتاب مواد آتشفشاني ( گدازه به مواده آذر آواري و گازهاي آتشفشاني ) در سطح زمين فوران گفته مي شود. خروج مواد آتشفشاني مي تواند از دهانه مركزي آتشفشان و يا از طريق شكاف و احياناً گروهي از شكافها صورت گيرد. فوران هاي ماگمايي (Magmatic eruption) فوران  ماگمايي  به فورانهايي گفته مي شود كه نتيجه عملكرد مستقيم گازهاي ماگمايي و ماگما مي باشند. فوران هاي ناشي از بخار آب يا (Hydro eruption) فوران هاي ناشي از بخار آب  اين گونه فوران ها ناشي از بخار آب ثانوي بوده كه بواسطه گرم شدن آبهاي خارجي ( سطح الارض يا زير زميني) در تماس با ماگما بوجود مي آيد.چنانچه اين آب از منشاء آبهاي زير زميني باشد بدان  فراتيك  Phreatic مي گويند. دياترم (Diatreme) دياترم  دهانه هاي انفجاري است كه بواسطه انفجار گازي بوجود آمده و منشاء اين گازها ممكن است ماگمائي و يا ثانوي ( بواسطه بخار شدن آبهاي زير زميني بر اثر حرارت باشد) باشد, و در واقع بصورت دودكش هاي آتشفشاني پر شده از برش مي باشند و شكل حفره اي يا چاه مانند دارند. كا لدراها (Caldera) كا لدرا  به دهانهاي نسبتاً وسيع آتشفشاني گفته مي شود كه قطر آنها ممكن است به چندين كيلومتر برسد و شامل كا لدراهاي انفجاري , كا لدراهاي ريزشي و كا لدراهاي فرسايشي ميگردند. كا لدراهاي انفجاري  اين نوع كالدراها بواسطه انفجار حجم عظيم از مواد آتشفشاني و پر سنگ در اثر گازهاي تحت فشار حاصل و دهانه هاي وسيع تشكيل مي دهد . كا لدراهاي ريزشي كا لدراهاي ريزشي  اين نوع كالدراها متداول ترين نوع مي باشد كه در اثر انفجار و خارج شدن حجم زياد از مواد ماگمائي و سنگين قسمتهاي فوقاني آتشفشان عمل فرو نشت يا ريزش اتفاق ميافتد كه همراه با ايجاد شكستگيهائي مي باشد. كا لدراهاي فرسايشي كا لدراي فرسايشي اين نوع كالدراها بر اثر فرسايش دهانه هاي آتشفشانهاي قديمي و وسعت يافتن آنها بوسيله عوامل جوي يا يخچالي و بادي ممكن است حاصل گردد.نسبت مواد پيروكلاستيك به سنگهاي گدازه اي تشكيل شده اند و در واقع بيانگر تكرار و تناوب فوران هاي انفجاري آتشفشان به مواد گدازه اي و يا جريان گدازه اي است كه ممكن است بسيار متغيير باشد و ميتوان آنرا توسط ضريب انفجار تعريف نمود: V=1/3πR²H ضريب انفجار عبارتست از نسبت در صد حجمي مواد پيروكلاستيك به حجم كل مواد خارج شده از آتشفشان . اگر ارتفاع يك مخروط آتشفشاني H)) و شعاع قاعده آن R)) باشد در اين صورت حجم مخروط V)) از فرمول بدست ميآيد كه با بر آورد حجم نسبي مواد پيروكلاستيك و تقسيم آن بر حجم كلي مخروط و تعيين نسبت درصد مربوطه ضريب انفجار آتشفشان را تعيين كردضريب انفجار و بطور كلي شدت انفجار يك آتشفشان كه نوع آتشفشان را ميسازد به تركيب شيميايي گدازه يا ماگماي درون زمين بستگي دارد                                                   آتشفشان آتشفشان یک ساختمان زمین شناسی است که به وسیله آن مواد آتشفشانی (به صورت مذاب ، گاز ، قطعات جامد یاهر 3)از درون زمین به سطح آن راه می یابند. انباشتگی این مواد در محل خروج، برجستگی هایی به نام کوه آتشفشان ایجاد می نماید.
آتشفشان یی از پدیده های طبیعی و دائمی زمین شناسی است که در طول تاریخ زمین شناسی نسبتا بدون تغییر باقی مانده و در ایجاد، تحول و تکامل پوسته و گوشته زمین نقش اساسی داشته و دارد. تولید مواد آتش فشانی و پدیده های مؤثر در ایجاد آتشفشان از دوره پرکامبرین تا عهد حاضر تغییر چندانی نداشته است و آنچه در این راستا تغییر کرده است، نوع دانسته ها، چگونگی اندیشیدن و نحوه بهره گیری از آنهاست. آتشفشانها پدیده های جهانی هستند و در سایر کرات منظومه شمسی به ویژه سیارات مشابه زمین یک پدیده عادی محسوب می شود و آتشفشان بی شک در کیهان نیز رخ می دهد.همچنین پوشش سطحی ماه اغلب با سنگ های آتشفشانی پوشیده شده است و بارزترین ارتفاعات مریخ توسط آتش فشانها ساخته شده است. فوران های فومرولی در برخی کرات مانند قمر آیو در سیاره مشتری یک پدیده عادی می باشد. زبانه های آتش و لکه های خورشیدی را جدا از ماهیتشان، می توان نوعی فوران آتش فشانی در خورشید تلقی نمود. علم آتشفشان شناسی به مباحث نحوه تشکیل و تحول ماگما، چگونگی جابجایی و حرکت انواع مواد، گدازه ها و ماگماها و نیز تحولات آنها در اتاقک های ماگمایی، چگونگی فعالیت آتش فشان ها و گسترش مواد آتشفشانی در سطح زمین، چگونگی تحول مواد آتشفشانی و ... اشاره می کند. علم آتشفشان شناسی از برخی علوم زمین چون پترولوژی ، تکتونیک جهانی، ژئوشیمی، چینه شناسی ، رسوب شناسی ، ژئوفیزیک ، کیهان شناسی و برخی دیگر از علوم تجربی مانند شیمی، فیزیک ، آمار و ریاضی کمک می گیرند.   پراکندگی آتشفشانهای جهان   پراکندگی آتشفشان های جهان براساس موقعیت و نوع مخروط آنها شامل موارد زیر می باشد:   نقشه پراکندگی نقاط آتشفشانی در سطح کره زمین نواحی آتشفشانی اروپا تا قفقاز  نواحی آتشفشانی آفریقا و دریای سرخ  نواحی آتشفشانی خاور میانه و اقیانوس هند  نواحی آتشفشانی زلاندنو تا فیجی  نواحی آتشفشانی مالزی و استرالیا  نواحی آتشفشانی اندونزی و جزایر آندامان  نواحی آتشفشانی فیلیپین و آسیای جنوب شرقی - نواحی آتشفشانی ژاپن، تایوان و جزایر ماریان.  نواحی آتشفشانی کوریل، کامچاتکا و سرزمین اصلی آسیا.  نواحی آتشفشانی آلاسکا  نواحی آتشفشانی کانادا و آمریکای غربی  نواحی آتشفشانی هاوایی و اقیانوس آرام  نواحی آتشفشانی امریکای مرکزی و مکزیک  نواحی آتشفشانی امریکای جنوبی  نواحی آتشفشانی دریای کارائیب یا هند غربی  نواحی آتشفشانی ایسلند و اقیانوس منجمد شمالی  نواحی آتشفشانی اقیانوس اطلس                                                           شكل آتشفشانها بطور عمومي آتشفشانها سه شكل هندسي عمده دارند: مخروطها ( Cones ) , سپر ها ( Shields ) و ورق ها ( Sheets ) . ورق ها( Sheets ) سپر ها ( Shields ) مخروطها ( Cones ) مخروط ميتواند متقارن باشد, مانند آنچه در مورد برخي ازآتشفشانهاي آندزيتي ملاحظه مي گردد.  مخروط ميتواند بواسطه يك كالدراي مركزي قطع شده باشد.مخروط ميتواند كنده مانند كوتاه با دهانه مركزي وسيع باشد ( مانند مخروطهاي توفي حلقوي ) غلظت , ميزان فوران , دوره فازهاي فوراني , نوع ميكانيسم انفجاري از جمله فاكتور هاي عمده در نحوه شكل يافتن مخروط ها و ديگر اشكال آتشفشان مي باشند. نمایی از یک مخروط گدازه هاي بسيار غليظ ( يا جريانهاي پيروكلاستيك غليظ ) در اطراف دامنه آتشفشان و يا در پاي آن تجمع مي يابند ( حتي اگر ميزان فوران بالا باشد ) در حالي كه گدازه هاي بسيار رقيق و همچنين جريانهاي پيروكلاستيك جيم و روان , بسرعت از دهانه مركزي آتشفشان دور شده و تشكيل دامنه هاي كم شيب و بالنتيجه سپرهاي آتشفشاني كم ارتفاع مي دهند.  آتشفشانهاي سپري مي توانند بعنوان حد واسط مخروط ها و ولكانيسم ورقي محسوب شوند. نمایی از یک آتشفشان سپری آتشفشانهاي اخير تشكيل بازالتهاي سيلابي و يا جلگه اي مي دهند. اين بازالتها تجمع عظيمي از مواد خروجي بصورت ورقي يا صفحه اي داده كه برخي از جريانها گدازه اي مساحتي متجاوز از يكصد هزار (000/100) كيلومتر مربع را مي پوشانند, بدون اينكه تغييرات مهمي در ضخامت جريانها ملاحظه گردد . همچنين برخي از گدازه هاي تحول يافته و رقيق شده تشكيل ورق هاي گسترده داده اند. وسيع ترين نوع ته نشستهاي آتشفشاني ورقي مواد آذر آواري و يا در واقع تفراهاي ريزشي  ( Fallout tephra ) مي باشند كه تشكيل پوشش هاي گسترده از لاپيلي هاي پاميسي و يا خاكستر هاي آتشفشاني مي دهند . تفراي ريزشي  ( Fallout tephra ) شكل عمومي اينگونه  صفحات تفرائي بيضوي مي باشد زيرا بعلت تاثير جريان باد در يك جهت خاص كه منطبق با جهت وزش باد است بيشتر پراكنده ميشوند ‏بطوريكه طول آن ممكن است به صدها و حتي هزاران كيلومتر برسد . البته اكثر اين ورق ها كم ضخامت مي باشند و حجم بازالتهاي جلگه اي يا سيلابي و جريانهاي پيرو كلاستيك عمده را ندارند . چنين ورق هاي تفرائي منفرد نتيجه انفجارهاي پر قدرت مي باشند كه رد آنها را مي توان تا مبداء  كه معمولاً يك كا لدرا مي باشند دنبال نمود . اين ته نشستهاي تفرائي بخصوص لايه هاي خاكستر دار آتشفشاني را كه خوب حفظ شده اند مي توان ما بين ته نشستهاي عميق دريائي ملاحظه كرد. در روي خشكي , بخش عمده اي از آنها فرسوده مي گرددو يا ممكن است آثار آنها را در توپوگرافيهاي پست, در بين ته نشستهاي درياچه اي در زير جريانهاي آذر آواري و غيره مشاهده نمود.  ماگما را در اينجا به دو گروه تقسيم ميكنند: الف: ماگماي اوليه و يا مادر ( Parental magma ) كه بواسطه ذوب بخشي گوشته فوقاني ( Upper mantle ) و يا پوسته تشكيل مي شوند. ماگماي مادر ( Parental magma ) ب : ماگماي اشتقاقي  ( Derivative magma ) كه بواسطه پديده تفريق از ماگما ي اوليه و يا در اثر اختلاط ماگماها ( Magma mixing ) حاصل شده اند. سنگ حاصل از ماگمای اشتقاقی  دو دسته از شرايط در تحول ماگمائي مي توانند مد نظر قرار گيرند:  -دسته اول آنهايي مي باشند كه در محل تشكيل ماگما آنرا متاثر ميسازند.  -  دسته دوم آنهايي هستند كه ضمن صعود ماگما و تا زمان فوران ماگما, آنرا تحت تاثير قرار مي دهند. ماگما هاي بازالتي عموماً بعنوان ماگماهاي اوليه نگريسته شده اند . البته در هر صورت هر ماگمائي مي تواند بعنوان ماگماي مادر ديگر ماگماي بيشتر تفريق شده محسوب گردَد. عواملي كه باعث كنترل تركيب ماگماهاي بازالتي مي شوند پيچيده بوده و از جمله عبارتند از :  الف – تركيب : كه شامل تركيب شيميائي  و كاني شناسي سنگ مادر   ( منشاء ) و همچنين تركيب مواد فرار ( Volatipes ) يعني نوع مواد فرار و فراواني نسبي آنها مي گردد.   ب  – فرايند ذوب:   كه ارتباط با درجه ذوب بخشي  ( كه خود در ارتباط با      فشار , حرارت و   ميزان مواد فرار  مي باشد) و    عمقي كه ماگما در آنجا تشكيل مي شود دارد. ماگماهاي بازالتي هنگامي اوليه اطلاق مي شوند كه مستقيماً از محل تشكيل به سطح زمين برسند ( از طريق شكستگيها ) و عملاً متحمل هيچگونه تغيير شيميائي ضمن انتقال نشده باشند.  ماگماهائي كه بتوان آنها را اوليه ناميد كم و نادر ميباشند زيرا اغلب ماگماها ضمن سرد شدن ممكن است متحمل تبلور بخشي شده و يا با اختلاط و آلودگي در مسير خود به سطح زمين دچار تغيير تركيب شيميايي بشوند.درجه ذوب بخشي در هر عمقي در رابطه با فشار و ميزان مواد فرار سيستم مي باشد. كارهاي  انجام شده در دهه اخير نشان داده است كه نوع ميزان مواد فرار تاثير عمده اي بر درجه حرارت ذوب , درجه ذوب بخشي پريدوتيت گوشته و تركيب شيميائي ماگماي حاصله بر اثر ذوب بخشي دارد. مواد چفرار اصلي مطالعه شده همانا آب H2O و گاز كربنيك CO2 مي باشند. فوران هاي انفجاري از ويژگيهاي ماگماهاي مافيك خيلي تحت اشباع از سيليس بوده بنظر ميرسد بواسطه فراواني مواد فرار موجود در ماگماهاي مزبور ميباشد. نمایی از فوران ماگما از نوع استرامبولی همچنين خروج غير انفجاري بازالتهاي توله ئيتي, محتملاً بواسطه پايين بودن ميزان مواد فرار موجود در آنها مي تواند باشد. ميزان پايين مواد فرار مي تواند بواسطه درجه ذوب بخشي بالا و يا پائين بودن آن در سنگ ها در گوشته باشد. در واقع درجه ذوب بخشي بالا سبب ترقيق مواد فرار ميشود.زيرا اين مواد فراركه درمواد ذوب شده اوليه ( براثر ناپايداري زودرس فازهاي هيدراته ) تمركز مي يابند , بر اثر ذوب بخشي زيادتر در ماده مذاب ترقيق مي گردند.                                   طبقه بندي سنگهاي آذرين طبقه بندي سنگهاي آذرين طبقه بندي سنگهاي آذرين بر اساس در صد سيليس SiO2 موجود در سنگ است .بطوريكه براين اساس ماگما يا گدازه اي كه داراي سيليس بيشتري باشد , غليظ تر و گرانروتر ( مقاومت در برابر جاري شدن) خواهد بود . از طرف ديگر ميزان گاز و سيالات اين گدازه ها بيشتر خواهد بود اين خصوصيات باعث مي شود كه آتشفشانهاي داراي گدازه هاي سيليسي تر شدت انفجاري بيشتري داشته باشد. سيليس در سنگهاي آذرين   مهمترين عوامل موثر در تركيب شيميايي ماگماها:  - تركيب شيميايي گوشته - درجه ذوب گوشته, بدين معني كه بر اساس ميزان حرارت گوشته و فشار گوشته (عمق شروع به ذوب گوشته) كه قوياً به هم وابسته اند , باعث ميشود كه درصدي از گوشته كه ماده اي خمير مانند است شروع به ذوب كند.هر قدر فشار بيشتر ( عمق حجره ماگمايي) و حرارت كمتر باشد درجه ذوب (درصد ذوب يك واحد ماگما كمتر مي شود. هر قدر ميزان ذوب كمتر باشد ماگما از عناصر آلكالن (سديم و پتاسيم ) بيشتر و در نتيجه سيالات و گازها غني تر خواهد بود و هر قدر ميزان ذوب بيشتر باشد ماگما از عناصر آهن و منيزيم غني خواهد بود.  گوشته زمین - تبلور تفريقي, بدين معني كه ماگماي موجود در حجره ماگمايي با گذشت زمان دچارتحول مي گردد. طي اين دگرگوني بيشتري خواهد بود و يا به اصطلاح اسيدي ميشود. بنابراين امكان توليد ماگمايي (و در نهايت گدازه) اسيدي از يك ماگماي بازيك ( كم سيليس ) در طي زمان وجود دارد. تبلور تفريقي - آلودگي پوسته اي , بدين معني كه ماگماي تشكيل شده در گوشته تا قاعده پوسته, از آنجا كه داراي چگالي كمتري نسبت به سنگهاي جامد اطراف خواهد بود, به سمت بالا حركت ميكند و در بخش هاي بالاتر پوسته نفوذ مي كند.گرماي اين ماگما آنقدر بالاست كه مي تواند بخشهايي از پوسته كه در تماس باآن است را ذوب و در نهايت هضم كند. تركيب ميانگين پوسته زمين سيليسي است , بنابراين هضم پوسته سيليسي در يك ماگماي معمولاً (بازيك) باعث تعيير تركيب شيميايي ماگماي اوليه و سيليسي شدن آن مي شود. - اختلاط ماگمايي , به معني مخلوط شدن ماگماهايي باتركيب متفاوت در حجره ماگمايي می باشد. سنگ حاصل از اختلاط ماگمایی                                   انواع اتشفشان الف) آتشفشان نوع ولكانو: در اين آتشفشان به علت گرانروي زياد گدازه دهانه دودكش بسته مي‌شود. و با بالا رفتن فشار گدازه‌ها در زير مواد قبلي باعث مي‌گردد كه به حالت انفجار دهانه كنده شده و به قطعات ريز تبديل شده توليد ابرهايي ضخيم و وسيعي از خاكستر مي‌كند كه در هوا پراكنده شده و سپس رسوب مي‌كنند. اين گدازه‌ها شكلي به حالت مخروط ساده را ايجاد مي‌كنند. اين نوع مخروط آتشفشانها اغلب داراي دو شيب يكي به طرف دهانه و يكي به طرف خارج است. نوع ولكانو ب) آتشفشان سپري (هاوايي) : در اين آتشفشان فوران شديد نمي‌باشد. آتشفشان به شكل مسطح است. گدازه بازالتي است و از سياليت زيادي برخوردار است. دهانه در اين نوع روي دامنه كوه قرار دارد. آتشفشان سپري ج) آتشفشان استرومبولي : آتشفشاني منظم است ارتفاع آن زياد و شيب تندي دارد. به سبب داشتن گدازه‌اي نسبتاً لزج ممكن است كه بر اثر بسته شدن دهانه آن انفجار توليد كند. اين نوع آتشفشان خاكستر ندارد ولي به مقدار زياد بمب و قطعات جامد دارد. در هنگام انفجار توليد ابرهاي سبك وزن مي‌كند. سياليت گدازه در اين نوع از نوع هاوايي كمتر است. نوع استرومبولي د) آتشفشان نوع وزوو : در اين نوع آتشفشان به سبب لزجي فراوان گدازه منجر به بسته شدن دودكش شده و سپس در اثر فشار گازهاي زيرين كه به سمت بالا وارد مي‌شود مخروط بلندي تشكيل مي‌شود كه به نام گنبد يا سوزن خوانده مي‌شود. جنس گدازه در اين نوع آتشفشان آندزيتي است كه به مراتب گرانروي بالاتري نسبت به بازالت دارد. در اين آتشفشان ابرهاي سوزان توليد شده بيشتر موازي سطح زمين پراكنده مي‌شوند و نه به صورت قائم. آتشفشان نوع وزوو تفرا :  هر نهشته پيروكلاستيك كه سنگ نشده باشد و معمولاً بر اساس نوع و اندازه قطعاتي كه دارد مشخص مي‌شود. تفرا آتشفشان نوع سيندر: اين نوع آتشفشان هنگامي به وجود مي‌آيد كه تفرا فوران مي‌كند از دودكش بيرون مي‌آيد و در اطراف دودكش نهشته مي‌شود. اين تفراهاي جمع شده كه معمولاً سيندر ناميده مي‌شود، تشكيل كوهي به شكل مخروط را مي‌دهند. آتشفشان نوع سيندر                                                     سوانح آتشفشاني هر پديده طبيعي داراي عوارض و تأثيرات محيطي خاص خود است، عدم آشنايي با اين عوارض مي‌تواند خسارت جبران‌ناپذيري وارد كند. در اين بخش به معرفي و بررسي برخي از اين رويكردها مي‌پردازيمسونامي : نمونه از سونامی گاهي فوران ماگما در اعماق دريا صورت مي‌گيرد، در اين حالت ممكن است به دليل فشار و فرونشيني آب دريا، امواج بسيار شديدي به نام تسونامي ايجاد گردد كه گاهي خسارت بسيار زيادي به مناطق ساحلي وارد مي‌‌آورد. جريانهاي گلي و گدازه : جريان گلي  گدازه انفجار درياچه‌هاي آتشفشاني و يا فوران در زير پوشش يخ در نواحي يخچالي و ذوب سريع آنها سبب ايجاد سيلها و جرياناتي از گل آتشفشاني مي‌گردد، در صورت زياد بودن حجم، اين سيلها مي‌توانند مناطق وسيعي را بپوشانند. گدازه‌ها بخصوص گدازه‌هاي بازيك نيز جريانهايي ايجاد مي‌نمايد كه البته به علت سرعت كم حركت گدازه و امكان دور شدن از محيط خطر كمي دارند. جریان گدازه ای پرتاب خاكستر : در اثر فوران آتشفشاني مقدار زيادي آب همراه با خاكستر وارد اتمسفر مي‌گردد، دانه‌هاي ريز و معلق خاكستر مي‌توانند مانع از رسيدن نور خورشيد و در نتيجه كاهش دماي زمين مي‌شوند. در چنين مواقعي كاهش دما و وجود بخار آب ناشي از ماگما و يا آبهاي جوي سبب ايجاد بارانهاي شديد موسوم به بارانهاي آتشفشاني مي‌گردند. نمونه بارز از پرتاب خاکستر در مناطق نزديك به آتشفشان، در زمان پرتاب خاكستر بايد درها و پنجره‌ها را بست و صورت و چشمها را با پارچه كاملاً خشك پوشاند. زيرا پارچه مرطوب با گازهاي موجود در محيط واكنش داده و اسيد سولفوريك توليد مي‌نمايد.گاهي سنگيني رسوب حجم‌هاي زياد خاكستر در مناطق مسكوني ساختمانها خساراتي وارد مي‌نمايد كه با پاكسازي به موقع مي‌توان مانع از تأثير آن گشت. ابرهاي سوزان توده‌اي از خاكستر به همراه بخار آب و ساير گازها كه حرارت بسيار بالا داشته و به علت سنگين بودن نسبت به هوا در امتداد شيب كوه به سمت پائين حركت مي‌نمايد. اين توده‌ها در حين حركت خود همه چيز را مي‌سوزانند و هيچ موجود زنده‌اي برجا نمي‌گذارند. پيش از بروز چنين پديده‌اي بايد منطقه را از سكنه تخليه نمود. ابرهای سوزان که در مسیر حرکت خود همه چیز را از بین میبرند                                                                 فوران آتشفشان ·         1-نوع هاوایی: ·         2- نوع استرومبولی: ·         3- نوع وولکانو: ·         4- نوع پله: ·         5- نوع کومولوولکان یا کوپول: منبع: فورانهای آتشفشانی معمولا براساسی شکل دهانه ای که از آن فوران صورت می گیرد، محل قرار گیری دهانه در کوه آتشفشان، شکل و نوع مخروط آتشفشانی و بالاخره خصوصیات عمومی فوران (آرام یا شدید – انفجاری یا غیر انفجاری) طبقه بندی می شوند. گدازه های اسیدی به علت درصد Sio2 بالا و درجه حرارت نسبتا پایین دارای گرانروی (ویسکوزیته) بالا و سیالیت پائین بوده و در نتیجه به صورت انفجاری همراه با مواد پرتابی می باشد. اما در گدازه های بازیک به علت درصد Sio2 پائین و درجه حرارت نسبتا بالا، گرانروی پائین بوده و سیالیت افزایش می یابد و در نتیجه مواد پرتابی با مقدار کم و فوران آرام انجام می شود . انواع فوران 1-نوع هاوایی:  آتشفشان نوع هاوایی این نوع آتشفشان به شکل گنبدی می باشد و بیشتر مخروط آن از گدازه رقیق با ضخامت زیاد و گسترش کم است. ارتفاع این نوع آتشفشان نسبتا کم است. از دهانه آن اغلب گدازه های بازیک با سیالیت بالا و مواد پرتابی کم، بیرون می ریزد. به علت وجود میزان کم گاز در گدازه این نوع آتشفشان، فوران جریانی در آن دیده می شود.ماگمایی که به سطح می رسد، معمولا به صورت فواره یا چشمه های گدازه ای خارج می شود. این نوع آتشفشان در جزایر هاوایی به تعداد زیاد یافت می شود. در جزیره ایسلند نیز از این نوع آتشفشان یافت می شود. 2- نوع استرومبولی: در آتشفشان های نوع استرومبولی ماگمای نسبتا رقیق با ترکیب بازیک و مواد پرتابی کم تا زیاد می باشد که مواد پرتابی به صورت ریتمی از اسکوری های ملتهب‏، لاپیلی و بمب می باشد. عمده فعالیت این نوع آتشفشان در ساحل غربی ایتالیا دیده شده است. فعالیت های آرام استرومبولی از دهانه های باز صورت می گیرد و گدازه های نسبتا سیال در افق های بالایی مجرای آتشفشان وجود دارند. آتشفشان نوع استرومبولی به علت گرانروی بالای ماگما، خروج گاز زیادتر از انواع ماگماهای سیال نوع هاوایی صورت می گیرد. فوران های طولانی مدت استرومبولی می تواند مخروطهای مختلط را تشکیل دهد، در حالی که فوران های کوتاه مدت معمولا مخروط های اسکوری دار را تشکیل می دهند. خاکستر در این نوع آتشفشان کم بوده و به هنگام انفجار تولید ابرهای سبک وزنی را می کند.شیب مخروط این نوع آتشفشان از شیب آتشفشان نوع هاوایی خیلی بیشتر است. 3- نوع وولکانو: در نوع وولکانو، گدازه های خمیری شکل، دهانه آتشفشان را مسدود می کند و مانع خروج گازها و بخارات می شود. پس از آن که فشار گازها و بخارات بر اثر تراکم زیاد شد، انفجارات شدید تولید می کند. بر اثر انفجار، ذرات مواد مذاب با فشار به خارج رانده شده و بر اطراف پرتاب می شوند و تولید ابرهای ضخیم و وسیعی از خاکستر را می کنند. این ذرات خاکستر، پس از سرد شدن در اطراف دهانه آتشفشان ریخته شده و تولید مخروطی از خاکستر می کند. آتشفشان نوع وولکانو این نوع مخروط آتشفشانی اغلب دارای دو شیب است که یکی به طرف دهانه و دیگری به طرف خارج است گدازه مذاب در آن ها به صورت روانه، خیلی کم و نسبتا محدود است. یک کوه آتشفشان ممکن است مدتی به شکل یک نوع و مدتی دیگر به شکل نوعی دیگر آتشفشانی می کند. چنان که آتشفشانی کوه وزوو و اتنا. گاهی از نوع استرومبولی و زمانی از نوع وولکانو می باشد. 4- نوع پله: در آتشفشان نوع پله که در جزیره مارتینیک قرار دارد، مجرای آتشفشانی به وسیله گدازه بسیار لزج و خمیری شکلی مسدود می شود و در نتیجه گازها و بخارات برای خود سوراخ و راهی در دامنه و پهلوی کوه پیدا می کنند. ابرهای سوزان در این نوع آتشفشان تقریبا شبیه نوع وولکانو می باشند ولی شدت خروج آنها از دهانه زیادتر است. به علاوه، حرکت آنها موازی با سطح زمین و گاهی مایل با آن است، در حالی که در نوع وولکانو این حرکت به صورت قائم می باشد. آتشفشان نوع پله در آتشفشان نوع پله، اغلب مواد مذابی که خیلی غلیظ و خمیری شکل هستند با فشار زیاد از دهانه خارج می شوند و به شکل سوزنی در دهانه کوه منجمد می شوند که به این مواد منجمد شده در دهانه کوه، سوزن پله می گویند. 5- نوع کومولوولکان یا کوپول:مخروط این نوع آتشفشان به شکل گنبد است که به یک طرف بیشتر متمایل است. این نوع آتشفشان در شرایطی تقریبا مشابه نوع پله ایجاد می شود. قطعات بزرگی از سنگ، که از دهانه این نوع آتشفشان خارج می شود، ممکن است دارای سطوح صیقلی یا مخطط باشند                       قسمتهای مختلف آتشفشان 1) دودكش : مجاري ايست كه گدازه از آن عبور كرده و به سطح زمين مي‌رسد و رابطي بين مخزن ماگما و سطح زمين مي‌باشد. گاهي دودكش با مواد مذاب پر مي‌شود. دودكش ممكن است ساده باشد و از مجاري متعددي تشكيل شده باشد كه مجاري اصلي را دودكش اصلي و و انشعبات ديگر آن را دودكش‌هاي فرعي مي‌نامند. دودکش آتشفشانی 2) دهانه : انتهاي دودكش يعني در جايي كه گدازه به سطح زمين مي‌رسد دهانه ناميده مي‌شود. اگر دودكش‌هاي فرعي داشته باشيم دهانه‌هاي فرعي هم به وجود مي‌آيند. معمولاً در محل دهانه چاله‌اي به نام كراتر به وجود مي‌آيد كه ممكن است كراتر كامل يا ناقص باشد. دهانه آتشفشانی 3) مخروط : بعد از بيرون ريختن گدازه‌ از دهانه آتشفشان با سرد شدن گدازه‌ها مخروط به وجود مي‌آيد. قطر مخروط‌ها مختلف هستند برخي ممكن است بسيار وسيع باشند. (نوع كالدرا)  مخروط آتشفشانی 4) سوزن يا گنبد : گاهي گدازه درون دودكش را پر مي‌كند بر اثر فشار گازهاي درون ماگماي زيرين مواد مذاب سرد شده درون دودكش را بالا آورده و شكلي به صورت سوزن يا گنبد را پديد مي‌آورد. (نوع پله)   گنبد آتشفشانی که با پر شدن دهانه بوسیله مواد مذاب حاصل می شود انواع مخروط : 1) مخروط‌هاي گدازه‌اي : جنس اين مخروط از گدازه كه ‌ بسيار سيال مي‌باشد، است و دامنه‌اي با شيب ملايم دارد. مخروط‌هاي گدازه‌اي 2) مخروط‌هاي مركب : (استراتوولكان) جنس آنها از طبقات متناوب گدازه و مواد آذرآواري مي‌باشد. اگر مواد خروجي آتشفشان فقط مواد آذرآوري باشد تشكيل مخروط نمي‌دهد. مخروط‌ مركب(استراتوولكان)                                         ساختمان آتشفشان ساختمان آتشفشان شامل 3 بخش است: دودکش آتشفشانی مجرایی است که به وسیله آن مواد آتشفشانی از درون زمین به سطح آن راه می یابند. نک (Neck) مجرای آتشفشانی قدیمی است که اکنون از گدازه های قدیمی پرشده است و چون از سنگ های پیرامون خود مقاوم تر است، به صورت برجستگی ستون مانند باقی مانده و سنگهای اطراف آن که مقاومت کمتری دارند، فرسایش یافته اند. دودکش آتشفشانی دهانه آتشفشان: پایانه بالایی مجرای آتشفشان که اغلب از قسمتهای دیگر مجرا وسیع تر است، دهانه آتشفشان گفته می شود که شامل انواع مختلف ذیل می باشد: دیاترم (Diatreme)   دیاترم (Diatreme) عبارت است از دهانه های انفجاری که براثر انفجار ناشی از وجود گازهای آتشفشانی تشکیل گردیده است. این گازها خاستگاه ماگمایی و غیر ماگمایی دارند. مآر (Maar) دهانه های نسبتا وسیع آتشفشانی که اغلب به وسیله بخار آب حاصل از گرما ایجاد می شوند. مآرها اغلب در مناطق مرطوب و دریایی رخ می دهند. مآر (Maar) کالدرا (Caldera) دهانه های خیلی وسیع آتشفشانی که قطر آنها به چندین کیلومتر می رسد و شامل انواع ذیل می باشد: کالدرا (Caldera) کالدرای انفجاری: این نوع کالدرا بر اثر انفجار حجم عظیم از مواد آتشفشانی و پی سنگ در اثر گازهای تحت فشار حاصل می شود و دهانه های وسیعی را تشکیل می دهد بالتدکالدرای آتشفشانی باندائی سان در ژاپن (فوران در سال 1888).   کالدرای انفجاری کالدرای ریزشی: متداولترین نوع کالدرا می باشد می باشد که عمل فرونشست و یا ریزش1، 1- Collap se در اثر انفجار و خارج شدن حجم زیادی از مواد ماگمایی و نیز سنگینی بخشهای بالایی آتشفشان اتفاق می افتد که با ایجاد شکستگی های همراه است. ممکن است این شکستگی ها توسط مواد مذاب به صورت دایک پرشود و یا از طریق آنها مواد فرار یابد احتمالا مواد گدازه ای جدید به سطح کالدرا برسد. اگر دایک ها به صورت حلقوی پیرامون مخروط آتشفشان ظاهر شوند به آنها دایک های حلقوی می گویند. در حالی که اگر دایک ها به سمت درون زمین به صورت همگرا یا متقارب باشند و یک نوع شکل مخروطی مانند ایجاد نمایند که راس آنها به طرف درون زمین باشد به آنها صفحات مخروطی گفته می شود. در مواردی نیز دایک ها نسبت به مخروط آتشفشان آرایش شعاعی دارند که به آنها دایک های شعاعی گفنه می شود. کالدرای ریزشی کالدراهای فرسایشی: بر اثر فرسایش دهانه آتشفشان قدیمی و گسترش آنها به وسیله عوامل جوی، یخچالی و بادی حاصل می شوند. کراترهالکا کالا در جزیره ماوی هاوایی است. کالدرای فرسایشی مخروط آتشفشانی: برجستگی های مخروطی شکل که از انباشتگی مواد آتشفشانی در پیرامون دهانه آتشفشان حاصل می شود و بر حسب این که کدام مواد آتشفشانی تشکیل شده است تحت نام های مختلفی است: مخروط آتشفشانی مخروط های تغرایی   مخروط  تغرایی  فقط از مواد آذرآواری تشکیل شده است. مخروط های گدازه ای مخروط  گدازه ای  فقط از گدازه تشکیل شده است. مخروط های چینه ای مخروط  چینه ای  تناوبی از گدازه و مواد آذر آواری(پیروکلاستیک) است.                                 مشخصات آتشفشان آتشفشانها دستگاههای طبیعی خروج مواد مذاب یا گاز و یا جامدی هستند که از درون زمین به خارج رانده می‌شوند. این مواد در سطح زمین پخش گردیده ، برجستگیهای خاصی متناسب با غلظت گدازه‌های خود تولید می‌نمایند. فعالیت آتشفشانها همیشگی نیست، بلکه منقطع و متناسب است. مثلا آتشفشان دماوند چندین مرحله فوران و آرامش را داشته است. آتشفشانهای امروزی هم خاموش و گاهی فعالند.    شدت انفجار آتشفشانها از نظر وجود یا عدم وجود انفجار و نیز شدت انفجار اقسام مختلفی دارند که در زیر به انواع آنها اشاره می‌کنیم.   بدون انفجار : در این حالت قسمتی از پوسته جامد زمین شکافته شده و گدازه‌ها که غالبا غلظتی کم داشته و روان می‌باشند، به بیرون جاری می‌شوند.   با انفجار محدود :  نمونه آتشفشانهای با انفجار محدود در مونالوآ (هاوایی) که در سال 1949 دیده شده است. اینگونه آتشفشانها در مراحل اولیه فعالیت ، بدون انفجار می‌باشند، ولی در مراحل آخر با انفجار همراهند. مونالوآ (هاوایی)    انفجار نقطه‌ای :  این نوع آتشفشانها را می‌توان گونه‌های حقیقی آتشفشان به حساب آورد انفجارهای نقطه‌ای ممکن است منفرد و تنها باشند یا تکراری و کم و بیش همیشگی. این نوع آتشفشانها احتمال دارد در هر نوبت گونه‌های خاصی از گدازه که ممکن است اسیدی یا قلیایی و یا حد واسط باشند، بیرون بریزند. نمونه این آتشفشانها ، آتشفشان استرومبولی در جزایر لیپاری است. آتشفشان استرومبولی                                    آثار و علائم آتشفشان بمب آتشفشاني قطعاتي دوكي شكل يا كروي با قطر چند سانتي‌متر تا چندين متر كه در انفجارهاي شديد آتشفشانهاي اسيدي و حد واسط ديده مي‌شوند. شكل خاص اين قطعات جامد در اثر چرخش گدازه در هنگام صعود در هوا ايجاد مي‌گردد. در صورت غليظ بودن ماگما اثر چرخش در آن مشاهده نمي‌شود ولي پس از سرد شدن در روي سطح بمب شكافهايي ديده مي‌شود كه به نام بمبهاي قرص‌ناني معروفند. نوعی بمب آتشفشانی   اسكوري Scorie در آتش‌فشانهاي بازالتي كه گدازه گرانروي كمتري دارند گاهي قطعات از گدازه به هوا پرتاب مي‌گردد و در اثر سرماي محيط به سرعت منجمد شده و در نتيجه به صورت اجسامي سرخ رنگ و نامنظم با تخلخل نسبتاً كم به نام اسكوري در مي‌آيند. اسكوري Scorie     مواد مايع آتشفشاني گدازه:ماده اي داغ، جوشان و متشكل از سييلكاتهاي مختلف كه نسبت به ماگما گاز و بخار آب بسيار كمتري دارد. به دليل گرماي زياد در زمان خروج از دهانه آتشفشان به رنگهاي قرمز، زرد و سفيد ديده مي‌شوند. گدازه‌ها مي توانند اسيدي حدواسط و يا بازيك باشند. گدازه‌هاي بازيك نسبت به گدازه‌هاي اسيدي گرانروي كمتر و سرعت بيشتري داشته و سطح وسيع‌تري را مي‌پوشانند.در گسترش گدازه غلظت، حجم گازها، شيب و شكل محل حركت گدازه و فشار نقش بسيار مهمي دارند. هر چه به دهانه آتشفشان نزديكتر ‌شويم غلظت گدازه كاهش و حرارت آن افزايش مي‌يابد. در اثر سرد شدن تدريجي گدازه‌ها، كانيها شروع به تبلور مي نمايند، اما به علت كافي نبودن زمان رشد معمولاً سنگهاي ريز بلور را مي‌سازند. شيشه‌هاي آتشفشاني مانند ابسيدين حاصل انجماد سريع گدازه‌ها هستند حفرات بسياري كه در برخي از سنگهاي آتشفشاني چون پامیس ديده مي‌شود در اثر خروج گازها از گدازه در زمان انجماد آن پديد آمده‌اند.قديمي‌ترين گدازه‌هاي آتشفشان ايران داراي سن پركامبرين هستند و تقريباً دگرگون گشته‌اند. سنگ آتشفشاني  پامیس خاكستر:مواد دانه‌ريز (كوچكتر از 2 ميلي‌متر) سبك، نرم و شبيه به پودر از جنس فلدسپات، لوسيت، اوژيت، منيتيت و ..... هستند كه از دانه‌هاي ريزگدازه و خرد شدن سنگهاي جدار دودكش و حتي در اثر برخورد ذرات جامد موجود در غبار آتشفشان ايجاد مي‌گردند و در حين فوران ماگما از دهانه خارج مي‌گردند. گاهي خاكسترهاي بسيار دانه ريز مي توانند مدت زمان طولاني در هوا به صورت معلق باقي بمانند، مانند خاكسترهاي آتشفشان كراكوتوا (1883) و بزلساني (1956) كه پيش از ته‌نشست چندين مرتبه دور كره زمين گردش كردند. ريزش خاكستر باوجود خساراتي كه مي‌تواند وارد نمايد، به دليل حاصلخيز نمودن زمينهايي كه در آن ته‌نشست نموده براي انسان ارزشمند مي‌باشد. خاكستر شنهاي آتش‌فشان نوعي از مواد خروجي آتش‌فشانند كه مانند خاكستر ايجاد مي‌گردند اما اندازه آنها بزرگ‌تر است. از رسوب خاكستر در حوضه‌هاي رسوبي سنگهاي آذرآواري به نام توف ايجاد مي‌گردد.     گازها: گازها در همه مراحل آتشفشاني ديده مي شوند و يكي از نشانه‌هاي فعال و يا نيمه‌فعال بودن يك آتشفشان محسوب مي‌شوند. ميزان محلول بودن گازها به فشار وحرارت ماگما بستگي دارد و بر اساس ميزان گازهاي محلول ياگار ماگما را به سه دسته تقسيم نموده است.تقسيم‌بندي ياگاربر حسب مقدار گاز موجود در ماگما، آن را به سه دسته تقسيم نموده است. 1- هيپوماگما Hypomagma: ماگماي تحت فشار بسيار زياد كه سرشار از گازهاي محلول است.     2- پيرو ماگما Pyro magma: ماگماي گازدار كه گازها تمايل به خروج داشته ولي هنوز فاز           جداگانه‌اي تشكيل نداده‌اند.     3-اپي‌ماگما:ماگمايي كه گازخود را ازدست داده است ومواد مايع و گازي دو فاز جداازهم تشكيل داده‌اند. لاهار Lahar روانه‌هايي از گل و خاكستر كه در اثر اجتماع مواد پرتابي آتش‌فشان بر روي دامنه ايجاد مي‌شوند را لاهار مي‌نامند.لاهار به دليل گرانروي زياد مي تواند قطعات بسيار بزرگي از سنگ را با خود حمل ‌نمايد و در طول مسير حركت خود خسارات زيادي وارد نمايد. نمایشی کلی از لاهار لاپيلي ذراتي با قطر2/0تا 3 سانتي‌متر از جنس سنگهاي جدار دودكش آتشفشان كه آب خود را از دست داده است. برخي از انواع لاپيلي كه از گدازه‌هاي اسيدي به وجود آمده‌اند و بافت حفره‌داري دارند به نام پوكه معدني (پرليت) خوانده مي‌شوند كه در ساختمان‌سازي بكار مي‌رود. لاپيلي پونس يا پاميسPonce‌_Pumice اجسامي شيشه‌اي، جامد، بسيار پرحفره، سبك و اسيدي كه در اث باز شدن ناگهاني دهانه آتش‌فشان در نتيجه فشار ماگما به بيرون پرتاب مي‌گردند. قطر پونس ممكن است تا 10 سانتي‌متر نيز برسد.به دليل تخلخل زياد و كم بودن چگالي بر روي آب باقي مي‌مانند و با وجود تفاوت اندازه بارزي كه با خاكسترها دارند در محيط آبي پس از آنها ته‌نشين مي‌شوند. (Pumice) پاميس پونس‌ها داراي انواع مختلفي هستند مانند سنگ‌پا كه سنگي تيره و حاصل از گدازه‌هاي حدواسط تا بازيك است.چگالي پونس معمولاً كمتر از يك مي‌باشد. آبفشان Geysers چشمه‌هاي آب گرمي هستند كه به صورت دوره‌اي در فواصل زماني معين (چند دقيقه تا چند روز) آب داغ همراه با بخار آب باشدت فراوان از آنها فوران مي‌كند، سپس تا دوره‌ي بعد فعاليتي ديده نمي‌شود. آبفشان Geysers ارتفاع و دماي آنها بسيار متغير است، چنانچه دما مي‌تواند بين... درجه سانتي‌گراد و ارتفاع فوران تا.... متر نيز برسد.اين آبفشانها دائمي نيستند و معمولاً در مناطقي كه به تازگي فعاليت آتشفشاني رخ داده است ديده مي‌شود.نحوه عملكرد آبفشانها: شكافها، مجاري و منافذ موجود در اعماق زمين از آب‌هاي نفوذي پر مي‌شوند. فشار و دماي دروني زمين سبب افزايش حرارت آب و تبخير آن مي‌گردد. در اثر فشار حاصل از بخار، ستوني از آب داغ به همراه بخار به بيرون فوران مي‌كند.آبفشانها حاوي مقداري از مواد از جمله سيليس هستند، به همين دليل هميشه در اطراف آنها مقداري رسوب كاني ديده مي‌شود. چشمه‌هاي آب گرم چشمه‌هاي آب گرم، چشمه‌هاي طبيعي هستند كه دماي ‌آب آنها در تمام طول سال چند درجه از دماي هواي محيط بيشتر است.عوامل گرم كننده آب اين چشمه‌ها متفاوت است كه مي‌توان به فعاليتهاي آتشفشاني، درجه زمين گرمابي، واكنشهاي هسته‌اي و شيميايي و حركات زلزله اشاره نمود. چشمه‌هاي آب گرم ممكن است به دو طريق ايجاد گردند. چشمه‌ آب گرم 1- در مناطق آتشفشاني آب در اثر نفوذ از خلال گسلها و شكستگيها تدريجاً گرم شده و پس از رسيدن به سطح زمين چشمه‌هاي ‌آب گرم را مي‌سازد. هر چه عمق نفوذ و سرعت خروج آب بيشتر باشد دماي بالاتري خواهد داشت.2- توسط بخار آب‌هاي مربوط به مرحله سرد شدن ماگما در درون زمين ايجاد و توسط فشار بخار آب و گازها به سمت بالا حركت مي‌كند.بيشتر چشمه‌هاي آب گرم ايران با تظاهرات آتشفشاني در ارتباطند مانند چشمه‌هاي آب گرم آب‌اسك، سرعين، بيله‌رود، محلات و ... چشمه‌هاي آب‌اسك درنود وشش كيلومتري شرق تهران و در دامنه جنوبي قلعه دماوند، در كنار رودخانه هراز از ميان سنگهاي آهكي ژوراسيك چشمه‌هايي با آب اسيدي و حاوي و گوگرد مي‌جوشند كه به نام چشمه‌هاي آب‌اسك معروفند. در رابطه با منشاء اين چشمه‌ها نظرهاي مختلفي وجود دارد، برخي گرم شدن آبهاي نفوذي موجود در پشت سد لار در اثر انرژي زمين گرمابي را عامل پيدايش اين چشمه‌ها مي‌دانند و عده‌اي اين آبها را به فعاليتهاي آتش‌فشاني نسبت داده و منشاء آن را هيدروترمال ذكر مي‌كنند. چشمه‌ معدني سرعين اين چشمه‌ها در دهكده‌اي واقع در دو كيلومتري غرب اردبيل قرار دارند و در نتيجه فعاليتهاي آتشفشاني سبلان ايجاد شده‌اند. اين دهكده داراي چندين چشمه است كه به نامهاي مختلف خوانده مي‌شوند و از اين ميان چشمه‌هاي معدني گاوميش گلي مهمتر مي‌باشد.آب اين چشمه‌هاي گوگردي كمي كدر با درجه حرارت حدود چهل و دو تا چهل و هفت درجه سانتي‌گراد ومزه كمي‌ترش يا گس است. چشمه آب گرم محلات در جنوب غرب تهران و در 30 كيومتري غرب دليجان در دامنه ارتفاعات اين منطقه از زمين خارج مي‌شود. در اطراف اين چشمه معادن بزرگ تراورتن ديده مي‌شود كه حاصل رسوبگذاري آب اين چشمه‌ها در گذشته است. گرماي آب اين چشمه‌ها به فعاليتهاي آتشفشاني در شمال اين منطقه مربوط مي‌شود. آب‌هاي سطحي پس از نفوذ در داخل شكستگي‌ها و انحلال مواد آهكي از حد فاصل برخورد دو سري تشكيلات كوههاي محلات كه از جنس آهك و متعلق به كرتاسه است خارج مي‌گردند.   ماگما   ریشه لغوی Magma کلمه‌ای است یونانی به معنی خیر که برای مذابهای طبیعی سیلیکاته بکار گرفته می‌شود.   اطلاعات اولیه   ماگما مایعی است سیلیکاته با گرانروی زیاد همراه با گاز و مواد فرار گدازه یا لاوا ماگمایی است که مواد فرار خود را از دست داده باشد. ماگماها ممکن است کاملا مایع و یا نیمه متبلور باشند. گدازه‌ها معمولا نیمه متبلورند. زیرا محتوی بلور ، کانیهایی هستند که نقطه ذوب و یا انجماد بالاتر دارند. این بلورها یا مستقیما از ماگما متبلور شده‌اند و یا کانیهای دیرگداز سنگ ما در ماگما هستند که از سنگ مادر جدا شده و به داخل ماگما افتاده‌اند. انواع ماگما "یاگار" ماگماها را از لحاظ محتوی گاز به سه دسته به قرار زیر تقسیم می‌کند: ·         هیپوماگما:ماگمایی است محتوی گاز فراوان و تحت فشار که به علت فشار زیاد لیتوستاتیک گازها در ماگما بصورت محلول باقی مانده‌اند. ·         پیرو ماگما:ماگمایی است پرگاز و کف مانند که گازهای آن آزاد شده اما از ماگما خارج نشده است. ·         اپی ماگما:ماگمایی است فقیر از گاز شبیه به گدازهها. گرانروی ماگماها گرانروی ماگما بسته به ترکیب شیمیایی ، درجه حرارت و مقدار درصد گاز محلول تغییر می‌کند. گرانروی ماگماهای بازالتی حداقل 100 پواز و گرانروی ماگماهای گرانیتی بین 3 10 تا 6 10 پواز می‌باشد. گازهای محلول در ماگما سبب پایین آمدن وزن مخصوص کلی ماگما و نیز تقلیل گرانروی می‌شوند. گرانروی یک ماگما با پیشرفت تبلور در آن ماگما نسبت مستقیم دارد. زیرا افزایش فازهای جامد و بالا رفتن درصد سیلیس در مایع باقی مانده موجب افزایش گرانروی می‌شود. حرارت ماگماها حرارت ماگماها بین 1500 تا 500 درجه سانتیگراد است. ماگماها وقتی می‌توانند به سطح زمین برسند که حرارتی بین 950 ( ریولیتها ) تا 1200 درجه سانتیگراد ( بازالتها ) داشته باشند زیرا در کمتر از این حدود حرارتی ، ماگماها منجمد شده و در همان عمقی که هستند متوقف می‌شوند.   ترکیب شیمیایی ماگماها مطالعات زیادی برای تشخیص ترکیب شیمیایی ماگماها از لحاظ کانی شناسی ، درصد اکسیدها و مواد فرار صورت گرفته و نتیجه این شده که ماگماها اصولا از اکسیدهای مختلف تشکیل شده‌اند اما بسته به نوع ماگما درصد هر اکسید متفاوت است. اکسیدها عمده سازنده ماگماها عبارتند از: Si O2 , Al2 O3 , Fe O , Fe2 O3 , Ca O , Mg O , Na2 O , K2 O , Ti O2 , Mn O , P2 O5 , H2 O , C O2 علاوه بر اکسید‌ها فوق ، ترکیبات زیر نیز در ماگماها دیده شده‌اند: Fe Cl3 , Al cl3 , B O3 , H F , H CL , C O , S O2 , S H2 , H2 , N H3 , C H4       علل پيدايش آتشفشان آشنایی   بنا بر تعریف قدما ، آتشفشانها کوههایی هستند که آتش از آنها بیرون می‌جهد. این تعریف محافل علمی قدیم تاحدی با واقعیت تطبیق می‌کرد و شامل مورفولوژی و عملکرد این پدیده‌های طبیعی بود. وقتی از آتشفشان صحبت می‌شود دملهایی عظیم و مشتعلی در سطح زمین در نظر مطرح می‌شود که دارای شکل و ابعاد خاصی بوده و از سنگهای ویژه با بافت و ترکیب شیمیایی مشخصی ساخته شده‌اند.  ولی غیر از شکل مخروطی مخصوص ، آنچه که آتشفشان را نسبت به سایر برجستگیهای روی زمین متمایز می‌کند پدیده‌های فورانی آن است که با بیرون ریختن متوالی مواد ، کوه آتشفشان متولد می‌شود و این کل مسائل حاکم بر آن است. بطور کلی آتشفشانهای عهد حاضر در سه منطقه تکتونیکی ، حاشیه صفحات همگرا ، مرز صفحات واگرا و در داخل صفحات پراکنده‌اند. اصولا صعود ماگما به سطح زمین به وجود شکستگیهای قائم یا تقریبا قائم و معابری در پوسته زمین وابسته است. آتشفشانهای حاشیه صفحات همگرا این آتششانها یا درحاشیه قاره‌ها و یا در داخل جزایر و در کنار دراز گودالهای اقیانوسی قرار دارند مانند ژاپن و اندونزی. در محل مرزهای همگرا جایی که صفحات به هم می‌رسند سه حالت ممکن است اتفاق بیافتد. فرورانش یک صفحه اقیانوسی به زیر صفحه اقیانوسی دیگر : مثل فرورفتن صفحه اقیانوس آرام به زیرصفحه اقیانوس هند در شمال زلاندنو. فرورانش صفحه اقیانوسی به زیرصفحه قاره‌ای : در این حالت به دلیل نازکی و چگالی بیشتر ، لیتوسفر اقیانوسی در امتداد سطح موربی به زیر صفحه قاره‌ای کشیده می‌شود. در محل برخورد ، دراز گودال عمیق اقیانوسها بوجود می‌آید. این قبیل فرورانش با گسترش عظیم آتشفشانهای آندزیتی و ضخامت زیاد لبه صفحه قاره‌ای توام است. این آتشفشانها غالبا انفجاری‌اند و ابتدا ولکانهایی با مخروط مرتفع و قطر قاعده بزرگ (مانند آتشفشان فوجی یاما در ژاپن ) بوجود می‌آورند. برخورد قاره با قاره (اشتقاق قاره‌ای) : وقتی دو توده قاره‌ای به سوی هم حرکت می‌کنند، در محل برخورد یک صفحه ممکن است به زیر صفحه مقابل فرو رود ولی هیچگاه تا گوشته ادامه پیدا نمی‌کند. در محل تصادم ، چین خوردگی و گسل خوردگی اتفاق می‌افتد و بنابراین پوسته جمع و جور شده و صفحات لیتوسفر زیاد می‌شود. ارتفاع زیاد کوه هیمالیا را نتیجه برخورد قاره هندوستان با فلات تبت می‌دانند. آتشفشانهای در مرز صفحات واگرا این آتشفشانها در طول شکافهایی در قلمرو اقیانوسها و یا در قلمرو قاره‌ها حاصل می‌شوند. شکافهای مزبور به صورت ریفتهای طویلی هستند که گاه هزاران کیلومتر طول دارند و در امتداد آنها دو صفحه از هم دور می‌شوند. عملکرد ریفتهای مذکور در اقیانوسها و قاره‌ها نسبت به هم متفاوت است. ریفتهای اقیانوسی در پشته میانی اقیانوسها قرار دارند. در این محلها ، ماگمای تازه از آستنوسفر بالا می‌آید. جزیره ایسلند جزیره ایسلند بر روی مرز واگرای اقیانوس اطلس واقع است و بزرگترین جزیره متعددی است که منشا کاملا آتشفشانی دارد و از مخروطهای آتشفشانی متعدد تشکیل گردیده است. کف اقیانوس اطلس دائما در حال کشش و بازشدگی است و ایسلند نیز از این قاره مجزا نیست. کشش باعث پیدایش شکاف و گسترش کف اقیانوس می‌شود. این شکافها با پشته میانی اقیانوس موازی‌اند و در امتداد آنها آتشفشانهایی در حال فعالیت‌اند. در کنیا ، نازک شدن پوسته قاره‌ای (در نتیجه حرکات کششی پوسته قاره‌ای نازک شده و می‌شکند و سرانجام به ایجاد یک حوضه اقیانوسی منتهی می‌شود) به کندی انجام شد به نحوی که در اواسط میوسن ، فورانهای بازالتی آغاز گردید و سپس با حجم زیاد نفلینیت و کربناتیت دنبال شد. در اواخر میوسن از فوران شکافی گدازه‌های متولیتی بیرون ریخت و در پلیوسن ، فوران تراکیت طغیانی و خاکستر رواج داشت. آتشفشانهای درون صفحه‌ای برای تفسیر این آتششانها عده‌ای از دانشمندان نظریه نقطه‌های داغ را پیشنهاد دادند که به موجب این نظریه در درون زمین و در مناطق عمیقتر در زیر صفحات لیتوسفر ، مناطق گرم و داغی وجود دارد که مواد مذاب از آنها بالا می‌آیند و به سطح زمین می‌رسند. از انباشته شدن همین مواد ، کوههای آتشفشانی در داخل صفحات بوجود می‌آیند. این محلها ممکن است در داخل صفحات اقیانوسی یا در داخل صفحه قاره‌ای باشند. در محل این نقاط داغ ، از نقطه ثابتی که در زیر لیتوسفر واقع است تاولهایی از ماگما به خارج صادر می‌شود. نمایش برخی نقاط داغ بر روی اقیانوس اطلس لیتوسفر واقع بر روی این نقطه داغ با ورود این تاولها ، سوراخ می‌شود و مواد مذاب به سطح زمین راه پیدا می‌کند. با حرکت صفحه لیتوسفر کوههای آتشفشانی ممتد بوجود می‌آید. این نقاط داغ ممکن است در داخل صفحات اقیانوسی قرار داشته باشند که از این نمونه می‌توان به آتشفشان جزایر هاوایی اشاره کرد که در اقیانوس آرام قرار دارند و فعالترین آتشفشانهای دنیا به شمار می‌آیند. همچنین این نقاط داغ در داخل صفحه قاره‌ای هم وجود دارند که از این نمونه می‌توان به آتشفشانهای ماسیف سانترال فرانسه اشاره کرد که در داخل صفحه قاره‌ای اورازی قرار دارند.   انواع گازهاي آتشفشاني   مقدمه اصولا با کاهش فشار ، حلالیت گازها در ماگما کم می‌شود، یعنی ابتدا گازها بیش از فشار خارج است، به سرعت انجام می‌شود و رفته رفته مقدار آن به حدی زیاد می‌شود که ماگما منظره جوشان پیدا می‌کند (پدیده وزیکولاسیون Visiculation) بنابراین پدیده وزیکولاسیون پدیده‌ای است که در آن ماگما به دو فاز مایع و گاز تفکیک می‌شود و به علت خروج سریع گاز ، گدازه حالت جوشان پیدا می‌کند. مقدار قابل ملاحظه‌ای از گازهای آتشفشانی ، هنگام فعالیت آتشفشان با شدت هر چه تمامتر از آن خارج می‌گردد که مشخص نمودن جنس آنها بسیار مشکل است، زیرا غالبا غیر ممکن است این گازها را که دارای دمای زیاد بدست آورد. به علاوه با ورود گازهای آتشفشانی به اتمسفر ، واکنشهای شیمیایی انجام می‌شود و ترکیب اصلی آنها تغییر می‌کند. جدیدترین بررسیهایی که در مورد گازهای آتشفشانی انجام شده است نشان می‌دهد که بسیاری از گازهای آتشفشانی منشا ثانوی دارند، چون اتمسفر اکسید کننده است در حالی که در اعماق زمین شرایط احیا غلبه دارد. از اینرو گازهای آتشفشانی را از دو نظر می‌توان تقسیم نمود. تقسیم بندی گازهای آتشفشانی از نظر شیمیایی بطور کلی گازهای آتشفشانی یا فومرولها از نظر شیمیایی به دو دسته تقسیم می‌شوند. ·         فومرولهای قلیایی : به صورت آمونیاک ، نوشادر و بعضی از ترکیبات کلردار خارج می‌شوند. ·         فومرولهای اسید : به مراتب فراوانتر از فومرولها قلیایی است و شامل اسید کلریک ، گازهای سولفورو و سولفوریک و SH2 می‌شود. رنگ قهوه‌ای و گاه زرد و یا بنفش نتیجه تاثیر این گازها بر سنگها در محل خروج گازهاست. نمایی از نحوه خروج گاز از دهانه آتشفشان تقسیم بندی گازهای آتشفشانی از نظر دما اصولا انواع گازهای آتشفشانی را بر حسب دما تقسیم بندی می‌کنند. البته هر قدر از دهانه آتشفشان دور شویم دمای گازها کاسته می‌شود و هر قدر زمان استراحت آتشفشان زیادتر باشد دمای آنها کمتر می‌شودبا افزایش دما مقدار  2SO زياد و 2SH کم مي شوددر همین شرایط نسبت Ca به H2 , CO2 به H2O افزایش می‌یابد. گازهای خیلی گرم گازهای خیلی گرم ، غالبا در دهانه دیده می‌شوند، دمای آنها ممکن است گاهی به 1000 درجه سانتیگراد نیز برسد. در ترکیب این نوع گازها H2/NH3/BO3/H3/SH3/CO2 و بویژه بخار آب وجود دارد (غالبا بخار آب بیش از 90 درصد حجم کل گازها را تشکیل می‌دهد). به علاوه در آن اسید کلریدریک و کلریدهایی مانند FeCl3/ALCl3/CLNa/NH3Cl نیز پیدا می‌شود گازهای گرم در نزدیکی پوزول قدیمی در ایتالیا آتشفشانی وجود دارد که فقط بخار آب گرم از بعضی از نقاط آن خارج می‌شود. کف این منطقه به صورت تشتگی به قطر 400 تا 500 متر است و از خاکسترهای آتشفشانی بسیار حفره‌دار پوشیده شده است. در اینجا بخار آب سوت زنان خارج می‌شود. دمای این بخار آب که با مقداری کمی اسید کربنیک و سولفید هیدروژن مخلوط است بین 130 تا 165 درجه سانتیگراد است. در مجاورت اکسیژن هوا ، سولفید هیدروژن ابتدا به گوگرد و سپس به اسید سولفورو تبدیل می‌شود. نمایی از نحوه خروج گاز از دهانه به دلیل وجود همین گوگرد در گذشته آن را سولفاتارا یا گوگردزا می‌نامیدند. سیلیس موجود موجود در محیطهای سیلیکاته نیز به صورت اوپال ته نشین می‌شود که رنگ آن سفید و دارای حفره‌های فراوان است. در داخل حفره‌های مزبور گاهی سولفاتهای محلول به صورت زاج طبیعی آلونیت (سولفات آلومینیوم) رسوب می‌نمایند که از نظر اقتصادی دارای اهمیت است. بطور کلی سولفاتار عبارت از خروج بخار آب و سولفیدهیدروژن ، با دمای 90 تا 300 درجه سانتیگراد است و در تمام مناطق آتشفشانی دیده می‌شود. گازهای سرد نمایی از دریاچه نیوس گازهای سرد که به آن موفت Moffette هم گفته می‌شود گازی است که کمی از هوای معمولی گرمتر باشد. این گازها ممکن است منشا ماگمایی داشته یا نتیجه تصاعد گازها از سنگهای آهکی باشد (انحلال آهک در مجاورت گازهای اسیدی). در ترکیب آن علاوه بر بخار آب ، گاز CO2 به فراوانی یافت می‌شود. در سال 1986 از یکی از دریاچه‌های کامرون (دریاچه نیوس ) ناگهان گاز CO2 با نیروی عظیم از درون آب بیرون آمد و راه دهکده را در پیش گرفت. بیش از دو هزار نفر اهالی دهکده و چهارپایان را خفه کرد. این گاز منشا ماگمایی داشت و به صورت حباب عظیم در زیر آب دریاچه (از منشا آتشفشانی) پنهان بود. چشمه‌های آب گرم و چشمه های معدنی چشمه‌های آب گرم غالبا در اطراف نواحی آتشفشانی و حتی در اطراف آتشفشانهای خاموش دیده می‌شوند. این چشمه‌ها نشانه‌ای از آخرین مرحله سرد شدن مواد ذوب در درون زمین‌اند که از آن بخار آب و گازهای کم و بیش گرم متصاعد می‌گردد. ترکیب عمده مواد متصاعد بخار آب بسیار گرم و پرفشار و گاز کربنیک است که در هنگام بالا آمدن تدریجا از گرمای آن کاسته می‌شود. اگر صعود همچنان ادامه یابد بخار آب تقطیر می‌شود و به صورت چشمه‌های آب گرم تظاهر می‌کند. دمای چشمه‌های آب گرم عموما  5 تا 10 درجه سانتیگراد گرمتر از آب محیط اطراف است           منابع www.rasakhon.com www.roshd.com www.ngdir.ir خبرگزاری مهر خبرگزاری همشهری کتاب آتشفشان دایره المعارف بزرگ نو دایره المعارف نوجوانان دایره المعارف جهان                 تشکرو قدردانی تشکر می کنیم از مادرو پدر عزیزمان از معلم مان سرکار خانم احمد آقایی و سرکارخانم زرافشارو تمامی کسانی که در تهیه این پروژه مارایاری نموده اند .                                                                       فصل سوم (روش ساخت ماکت)                 مراحل ساخت کوه آتشفشان مواد مورد نیاز برای ساختن کوه آتشفشانی :جعبه متوسطبطری خالی نوشابه یا آب معدنیچسب نواریکیسه ی پلاستیکی مچاله شده روزنامهآب آردرنگ گواش مراحل ساخت کوه آتشفشانی :جعبه ای به اندازه ی متوسط تهیه کنید و جایی را که برای برش در نظر گرفته شده است را علامت بزنید . جعبه را با استفاده از قیچی برش بزنید ولی تکه های اضافی را دور نیندازید و آن ها را به نوارهایی سه سانتیمتری برش بزنید .                                     بطری را در میان جعبه قرار دهید و دایره ای را بزرگ تر از اندازه ی ته شیشه بر روی جعبه رسم کنید . این شیشه محل اصلی کوه آتشفشانی را در درون جعبه مشخص می کند و ارتفاع بطری نشان دهنده ی بلندی کوه آتشفشانی شما است .                                     بطری را با استفاده از چسب به صورت محکم در ته جعبه بچسبانید .                                   کیسه های پلاستیکی را مچاله کنید و در اطراف بطری قرار دهید و نوارهای برش زده سه سانتی متری با استفاده از چسب نواری به کیسه های پلاستیکی مچاله شده بچسبانید به طوری که ساختار آتشفشان محکم و پابرجا باشد و دهانه ی شیشه با نوارها مسدود نگردد .                                   آرد را با مقداری آب مخلوط کنید طوری که به حالت خمیر نرمی درآید و بتوان آن را به راحتی با تکه های بریده ی روزنامه به بدنه ی کوه آتشفشانی چسباند . به جای استفاده از خمیر اگر چسب چوب در دسترس دارید می توانید استفاده کنید . کار چسباندن تکه های روزنامه را آن قدر ادامه دهید که کوه آتشفشان به ساختار نهایی خود برسد . در آخر ته جعبه را هم با تکه های  روزنامه بپوشانید . برای تمیز ماندن فضای کاری می توانید دو ورقه ی بزرگ روزنامه را در زیر جعبه پهن کنید .                                   کوه ساخته شده را به مدت سه ساعت نگه دارید تا کاملا خشک شود . سپس با استفاده از رنگ گواش کوه را بنا به سلیقه ی خود رنگ آمیزی کنید . می توانید ته جعبه را سبزرنگ کنید به نشانه ی درختان و علفزارهای پای کوه . کوه را قهوه ای به نشانه ی سنگ های روی کوه و آسمان را آبی  رنگ آمیزی کنید . پس از خشک شدن کامل رنگ ها کوه شما برای انجام پدیده ی آتشفشان آماده است . مراحل ایجاد پدیده ی فوران در کوه آتشفشانی :برای ایجاد پدیده ی فوران در پایه های ابتدایی بهتر است که از موادی استفاده شود که از نظر ایمنی کاملا سنجیده شده باشند . برای ایجاد این فوران می توانید مقداری سرکه را در بطری درون کوه آتشفشان بریزید و سپس مقداری جوش شیرین را به آن اضافه کنید . در این صورت بر اساس واکنش هایی که بین سرکه و جوش شیرین رخ می دهد شما شاهد فوران کوه آتشفشانی هستید . می توانید در پایه های بالاتر این مطلب را به شاگردان متذکر شوید که گازی که از آتشفشان حاصل می شود دی اکسید کربن است و برای اثبات حرف خود می توانید کبریت شعله وری را به دهانه ی آتشفشانی ساخته شده ی خود نزدیک کنید و شاهد این باشید که گاز دی اکسید کربن حاصل از پدیده موجب خاموش شدن کبریت می شود .                                       امیدوارم که این پست مورد توجه شما عزیزان قرار گرفته باشد . شما می توانید پس از ساختن این کوه آتشفشانی برای دانش آموزان یا فرزندان خود در مدرسه یا منزل تصویری از کار خود را برای من بفرستید تا به نام شما در وبلاگ ثبت گردد .           فصل چهارم (نتیجه گیری)               نتیجه كوههاي آتشفشاني با كوههاي معمولي بسيار متفاوت مي‌باشند، زيرا اين كوهها توسط فرايندهايي نظير چين‌خوردگي يا بالاآمدگي يا فرسايش ايجاد نشده‌اند بلكه در اثر تجمع مواد فوراني نظير لاوا،بمب‌هاي آتشفشاني و يا خاكسترهاي آتشفشاني ايجاد شده است. ً يك آتشفشان معمولاً يك تپه مخروطي شكل و يا يك كوه مي‌باشد كه در اثر تجمع مواد مذاب اطراف دودكش كه به مخزن مواد در زير زمين وصل است ايجاد شده است. كوههاي آتشفشاني حركت مواد مذاب توسط نيروي ارشميدس و يا فشار گازها و به دليل سبك‌تر بودن ماگما از سنگهاي اطراف خود به بالا رانده مي‌شود و در نهايت در نواحي از پوسته كه ضعيف مي‌باشد پوسته را شكسته و ماده مذاب به سطح زمين مي‌رسد.بدين‌ترتيب فوران آغاز مي‌شود و در صورتي كه آتشفشان انفجاري باشد به صورت قطعات لاوا و سنگهاي ديگر به هوا پرتاب مي شوند، دراين صورت قطعات درشت بلوك‌ها و بمب‌ها در اطراف آتشفشان نهشته مي‌شوند و همچنين ممكن است ذرات ريز خاكستر توسط جريان‌هاي بادهاي استراتوسفري پيرامون كره زمين حركت كرده و در نهايت رسوب كنند. مواد مذابي كه در زيرزمين قرار دارند و طريق دودكش يا لوله آتشفشاني به طرف بالا حركت مي‌نمايند كه اصطلاحاً ماگما ‌ناميده مي‌شوند. اما بعد از اينكه اين ماگما از آتشفشان فوران نموده با آن لاوا (گدازه) گفته مي‌شود.گدازه هنگامي كه از دودكش به خارج حركت مي‌نمايد ماده گداخته سرخ و متخلخلي مي‌باشد اما در اثر سرد و اكسيد شدن به رنگ قرمز تيره، خاكستري و يا رنگهاي ديگر تغيير مي‌نمايد. گدازه‌هاي خيلي داغ، داراي گاز فراوان همچنين حاوي آهن و منيزيم به صورت سيال بوده و جرياني نظير قير داغ دارند. در صورتيكه گدازه‌هاي سردتر، با گاز كم و درصد بالاي سيليس و سديم و پتاسيم جريان آرامي نظير حركت عسل غليظ بر روي شيب دارند. نمایش نحوه حرکت گدازه ماده مذاب موجود در زيرزمين كه در حال صعود به طرف قسمتهاي بالاي پوسته زمين مي‌باشد حاوي بلورها، قطعات سنگهاي دربرگيرنده . گازهاي محلول مي‌باشد و اين ماده مذاب عمدتاً حاوي اكسيژن، سيليس، آلومينيوم، آهن، منيزيم، كلسيم، سديم، پتاسيم، تيتانيم و منگنز مي‌باشد. البته ماگماها ممكن است داراي عناصر ديگر به صورت جزئي ‌باشند. عناصر تشکیل دهنده گدازه در آتشفشان هاوایی در حين سرد شدن ماگما در داخل زمين كه معمولاً به آرامي صورت مي‌گيرد بلورهاي كانيهاي مختلف تشكيل شده (سري‌باون) و در نهايت كل ماگما به صورت جامد در آمده و سنگهاي آذرين دروني و يا سنگهاي ماگما‌تيك را ايجاد مي‌نمايد.اين مواد مذاب از طريق شكستگي ها به طرف بالا حركت مي‌نمايد. در برخي از مواقع مواد مذاب در داخل زمين تجمع حاصل كرده و اشكالي نظير باتوليت، دايك و ... را مي‌سازند.در پوسته قاره‌اي ماگما در اعماق مختلف گوشته بالايي ايجاد مي‌شود. انواع مختلف مواد مذاب در پوسته ممكن است با يكديگر نزديك شده و ماگماهايي با تركيب شيميايي بسيار گسترده‌‌اي را ايجاد نمايند.ماگما داراي گازهاي حل شده مي‌باشد و با بالا آمدن ماگما به سطح زمين چون فشار طبقات بالايي كاهش مي‌يابد اين گاز آزاد شده و در نهايت اگر فشار گاز كافي باشد به آتشفشان حالت انفجاري مي‌دهد. هرگاه گدازه به صورت سيال باشد و داراي گرانروي پايين باشد، گازهاي موجود در‌آن به راحتي آزاد مي‌شوند شده و آتشفشان به صورت آرام با خروج گدازه سيال به فعاليت خود ادامه دهد. ولي در صورتيكه گدازه ضخيم بوده و داراي گرانروي بالا باشد خروج گاز از ماگما به سختي انجام مي‌شود و تراكم گاز در گدازه منجر به انفجار شده و آتشفشان‌هاي انفجاري را ايجاد مي‌نمايد. نمایشی از نحوه خروج گاز آتشفشانی گازهاي موجود در گدازه را مي‌توان با گاز موجود در يك شيشه نوشابه مقايسه نمود. هنگامي كه انگشتمان را بر روي درب شيشه گذاشته و آن را به شدت تكان مي دهيم گاز جدا شده از نوشابه به صورت حباب‌هايي ايجاد مي‌شود و هر گاه انگشتمان را به صورت ناگهاني برداريم محتويات داخل نوشابه به بيرون فوران خواهد نمود. گازهاي داخل ماگما نيز چنين رفتاري را از خود نشان مي‌دهند.جدايش شديد گازها از گدازه ممكن است توليد سنگي بنام پوميس را نمايد. اين سنگ بعلت وجود حبابهاي گاز در آن بسيار سبك بوده و بر روي آب شناور مي‌باشد.در بسياري از آتشفشانهاي انفجاري شدت انفجار آنقدر زياد بوده كه مقداري از مواد تشكيل دهنده آتشفشان به هوا پرتاب شده و بمب‌ها و خاكسترهاي‌آتشفشاني و گردوغبار آتشفشانها را تشكيل ‌دهند.  سنگ پوميس که در اثر خروج گاز متخلخل شده اگر ماگما نزديك به سطح زمين سرد شود سنگ‌هاي آذرين ريزبلور و يا شيشه‌اي را بوجود مي‌آورد. در صورتي كه دما در سطح زمين به سرعت كاهش يابد سنگهاي ولكانيكي را بوجود مي‌آورد. كه از مشخصه آنها مي‌توان قرار گرفتن بلورها در زمينه‌‌اي شيشه‌ و يا مواد كريستالي دانه‌ريزتر را نام برد. و هر گاه ماگما در اعماق زمين قرار داشته باشد و هرگز به سطح زمين نرسد به آرامي سرد شده و بنابراين در نهايت سنگهاي آذرين با بلورهاي درشت را ايجاد مي‌نمايد.پس از بلوري شدن نهايي و سنگي شدن ممكن است اين توده‌ها تحت تأثير عواملي نظير فرسايش پس از هزاران و ميليون‌ها سال در سطح زمين نمايان شود و بدين‌ترتيب توده‌هاي بزرگ از سنگهاي آذرين دروني ظاهر مي‌شوند. مثلاً گرانيت الوند همدان و يا گرانيت علم‌كوه از مثالهاي بارز در اين رابطه مي‌باشد.    Volcano From Wikipedia, the free encyclopedia Jump to: navigation, search This article is about the geological feature. For other uses, see Volcano (disambiguation). Cleveland Volcano in the Aleutian Islands of Alaska photographed from the International Space Station, May 2006. Ash plumes reached a height of 19 km during the climactic eruption at Mount Pinatubo, Philippines in 1991. A volcano is an opening, or rupture, in a planet's surface or crust, which allows hot magma, volcanic ash and gases to escape from below the surface. Volcanoes are generally found where tectonic plates are diverging or converging. A mid-oceanic ridge, for example the Mid-Atlantic Ridge, has examples of volcanoes caused by divergent tectonic plates pulling apart; the Pacific Ring of Fire has examples of volcanoes caused by convergent tectonic plates coming together. By contrast, volcanoes are usually not created where two tectonic plates slide past one another. Volcanoes can also form where there is stretching and thinning of the Earth's crust in the interiors of plates, e.g., in the East African Rift, the Wells Gray-Clearwater volcanic field and the Rio Grande Rift in North America. This type of volcanism falls under the umbrella of "Plate hypothesis" volcanism.[1] Volcanism away from plate boundaries has also been explained as mantle plumes. These so-called "hotspots", for example Hawaii, are postulated to arise from upwelling diapirs with magma from the core-mantle boundary, 3,000 km deep in the Earth. Erupting volcanoes can pose many hazards, not only in the immediate vicinity of the eruption. Volcanic ash can be a threat to aircraft, in particular those with jet engines where ash particles can be melted by the high operating temperature. Large eruptions can affect temperature as ash and droplets of sulfuric acid obscure the sun and cool the Earth's lower atmosphere or troposphere; however, they also absorb heat radiated up from the Earth, thereby warming the stratosphere. Historically, so-called volcanic winters have caused catastrophic famines
+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و یکم فروردین 1391ساعت 18:4  توسط مهلا- دلارام - نگین   |